Kalkriese

Het Teutoburgerwoud was een woud

Zoals gezegd verloren de Romeinen in de slag in het Teutoburgerwoud drie legioenen. Het gevecht vond echter niet plaats in wat tegenwoordig het Teutoburgerwoud heet, en ook al niet in een woud.

Weliswaar spreekt de Romeinse historicus Tacitus van een Saltus Teutoburgiensis, maar geen mens wist waar dat lag, tot enkele Renaissancegeleerden begrepen dat het ergens voorbij de bovenloop van de Lippe moest worden gezocht, naar ze meenden in een rijkelijk bebost gebied. Dat was er ook, namelijk de heuvelrug die vanaf Rheine naar Detmold loopt, destijds Osning geheten. In de negentiende eeuw kreeg deze de antieke naam waaronder hij ook nu bekendstaat en verrees bij Detmold een enorm monument ter ere van de Germaanse leider Arminius. Inmiddels hebben archeologen het slagveld echter teruggevonden bij Kalkriese, ten noorden van Osnabrück. De naam bleek dus toegekend aan de verkeerde plaats.

Maar er is meer aan de hand. Er is ook nooit een Teutoburgerwoud geweest. Weliswaar kan het door Tacitus gebruikte woord saltus, “woud”, betekenen, maar het kan ook slaan op een passage, bijvoorbeeld tussen een heuvel en een moeras, zoals bij Kalkriese. Dat dit was waaraan de auteur van Tacitus’ bron dacht, is aannemelijk, want inmiddels is met pollenonderzoek vastgesteld dat bij Kalkriese geen woud was. Weliswaar vermelden de antieke auteurs dat de Romeinen problemen ondervonden doordat ze door een bos trokken, maar die opmerkingen zijn beïnvloed door de stereotype opvattingen die de Grieken en Romeinen hadden over het landschap waar de barbaren woonden. Dat moest wel onherbergzaam zijn, vol bergen en wouden, want anders zou het wel door beschaafdere mensen worden bewoond.

[Wordt vervolgd]

Literatuur

Zie voor de stereotype geografie: J. Lendering, De randen van de aarde. De Romeinen tussen Schelde en Eems (2000).

De enthousiaste en boeiende cursussen hebben er in belangrijke mate toe bijgedragen dat ik inmiddels zeven meter boeken over de klassieke oudheid heb gelezen.

Jan van Vliet