Het evangelie van Thomas (kopie)

Lidwoord

Niemand minder dan markies Jose María Escrivá de Balaguer y Albas heeft ooit de stelling verdedigd dat Jezus bij leven nooit met vrouwen sprak en aldus een navolgenswaardig voorbeeld had gegeven voor vrome christenen (M, niet V). Dat Jezus op bijna iedere pagina van het evangelie wel een paar woorden wisselt met een vrouw, is de – inmiddels heilig verklaarde – markies kennelijk nooit opgevallen.

Tsja, katholieken hè? Die lezen de bijbel niet. Althans, dat zou je denken, maar er blijkt in de bijbel wel degelijk steun voor dit standpunt te vinden. Het gaat om een passage in het evangelie van Johannes (4: 7-27, Willibrordvertaling, ingekort weergegeven):

Een Samaritaanse vrouw kwam water putten. Jezus sprak haar aan: ‘Geef Mij wat te drinken.’ Zijn leerlingen waren eten gaan kopen in de stad. De Samaritaanse vrouw antwoordde: ‘Hoe kunt U als Jood te drinken vragen aan mij, een Samaritaanse?’ Joden willen namelijk met Samaritanen niets te maken hebben. Jezus hernam: (…)
(er volgt een uitgebreide discussie van theologische aard)
Juist op dat moment kwamen zijn leerlingen terug. Het verwonderde hen dat Hij in gesprek was met een vrouw. Toch vroeg geen van hen: ‘Wat wilt U eigenlijk?’ of ‘Wat hebt U met haar te bepraten?’

Toverwoord in deze passage is het lidwoord in: ‘dat Hij in gesprek was met een vrouw’, daar verwonderden de leerlingen zich over. Onze heilige markies trok daaruit onverdroten de conclusie dat de leerlingen er kennelijk aan gewend waren dat Jezus nooit met vrouwen sprak. Die conclusie is onjuist, maar niet onzinnig. Ze wordt ondersteund door de hierboven al aangehaalde Willibrordvertaling, de NBV, de Statenvertaling (ook de Herziene), de NBG’51, de Naardense vertaling, de Groot Nieuws Bijbel, de Luthervertaling en de Leidsche, de Canisius, de Bijbel in Gewone Taal, ja zelfs de Fryske en de Zuid-Afrikaanse Nuwe Vertaling, de hele santenkraam vertaalt met ‘een vrouw’. (u ziet: het wegvallen van de Biblija-website van het Nederlands Bijbelgenootschap heeft tot nogal wat googlen geleid).

Ook buitenlandse vertalingen laten hetzelfde beeld zien. Van de dertien Engelse vertalingen die ik zo bij de hand had, vertalen alleen de King James Version en de Webster Bible met the woman, álle anderen vertalen met a woman. Luther vertaalt in 1522 mit eym weybe maar verbetert zichzelf in 1546 met mit dem Weibe. Maar verder is het in het Duits mit einer Frau (Luther 1984, Elberfelder, Einheitsübersetzung). In de Griekse grondtekst staat: μετά γυναικὸς, in de Vulgaat, die de markies citeert, cum muliere, beide – superletterlijk en lelijk – vertaald: ‘met vrouw’. Voor correct Nederlands (of Engels, of Duits) heb je dan een lidwoord nodig, dus je móet kiezen.

Ik denk niet dat er bijbelvertalers zijn geweest die zich hebben gerealiseerd dat de keuze voor het onbepaalde lidwoord zou kunnen uitmonden in een überkuise eisegese als die van de markies, met name omdat bijbelvertalers qualitate qua goed thuis zijn in de bijbel en dus wel beter weten dan dat Jezus zich verre van vrouwen hield. De verbazing van de leerlingen gold het feit dat Hij sprak met een Samaritaanse, maar dat wordt in het verhaal zelf al expliciet uitgelegd, dus daar hoef je als vertaler niet veel moeite aan te besteden.

In het licht van al het bovenstaande lijkt de vertaling ‘met de vrouw’ de meest geschikte. Zij is immers al geïntroduceerd in vers 7 met ‘een Samaritaanse vrouw’ en daarna kun je doorgaan met ‘de’, de lezer weet immers al om wie het gaat. Dat gebeurt ook in de meeste vertalingen tot vers 27 zich aandient, waarin de leerlingen opduiken, die de vrouw nog niet kennen. Dat is waarschijnlijk de reden dat zoveel vertalers weer overstappen op het onbepaalde lidwoord.

Zó verrotte lastig is bijbelvertalen dus.

Getagged: Bijbel

Het is altijd een feest om te komen luisteren en je verlaat de zaal altijd met een vooroordeel minder.

S. van der Aa